Restrukturyzacja zadłużenia rolnika: jak zacząć i nie popełnić kosztownych błędów

W kryzysie zadłużenia w rolnictwie rzadko problemem jest „brak pracy” — częściej brak płynności w najgorszym możliwym momencie (przed sezonem, w trakcie inwestycji, przy spadku cen skupu). Dlatego restrukturyzacja zadłużenia rolnika to nie jednorazowe „dogadanie rat”, tylko proces: diagnoza, uporządkowanie danych, wybór właściwej ścieżki prawnej i wdrożenie realnego planu spłat.

W tym artykule pokazuję, jak zacząć restrukturyzację zadłużenia gospodarstwa tak, aby:

• odzyskać kontrolę nad kwotami, terminami i zabezpieczeniami,
• przygotować plan, który „broni się” w rozmowie z bankiem i dostawcami,
• dobrać narzędzia prawne adekwatne do statusu rolnika i etapu egzekucji.

Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w indywidualnej sprawie.

Jeśli interesuje Cię od razu wariant „ratunkowy” przy komorniku lub licytacji — zobacz też: Restrukturyzacja rolnika 2026: jak zatrzymać egzekucję i uratować gospodarstwo oraz Jak wstrzymać egzekucję komorniczą?.

---

Dlaczego w rolnictwie dług „pęcznieje” szybciej niż w innych branżach (co mówią dane)

Rolnictwo ma kilka cech, które z punktu widzenia finansowania są szczególnie wymagające:

• silną sezonowość przychodów (pieniądze są „w partiach”, koszty są ciągłe),
• ryzyko pogodowe i biologiczne (plon, choroby zwierząt, ograniczenia sanitarne),
• dużą wrażliwość na koszty środków produkcji (energia, paliwo, nawozy).

To nie są tezy „z życia” — te wahania widać w danych publicznych. Przykładowo, w Polsce w ostatnich latach obserwowano skokowe zmiany indeksów cen produktów rolnych oraz środków produkcji (w tym m.in. nawozów), co bezpośrednio wpływa na marżę i zdolność do obsługi rat kredytowych. Źródłem tych wskaźników jest m.in. „Sytuacja społeczno-gospodarcza kraju – Rolnictwo” publikowana przez GUS. W praktyce oznacza to, że gospodarstwo może być produkcyjnie wydolne, ale finansowo niewydolne przy niekorzystnym miksie: wysokich kosztów + niższych cen skupu + rosnących rat.

W skali UE finanse gospodarstw (w tym aktywa i zobowiązania) są analizowane m.in. na podstawie danych FADN publikowanych przez Komisję Europejską, a ryzyko rynkowe jest regularnie omawiane w raportach outlook DG AGRI.

To „ryzyko” to nie hasło — skala strat jest policzalna. Europejski Bank Inwestycyjny (EIB) wraz z Komisją Europejską wskazywał, że średnie roczne straty produkcji rolnej w UE wynikające z niekorzystnych zjawisk pogodowych to ok. 28,3 mld EUR, co odpowiada ok. 6% produkcji roślinnej i zwierzęcej, a ubezpieczeniem ma być objęte jedynie ok. 20–30% strat. W tym samym opracowaniu podkreślono, że bez działań adaptacyjnych oraz rozwoju narzędzi zarządzania ryzykiem straty mogą istotnie wzrosnąć.

Wniosek praktyczny: restrukturyzacja w rolnictwie musi uwzględniać sezonowość i odporność na wahania (scenariusze), a nie tylko „przesunięcie raty o 3 miesiące”.

---

Krok 0: uporządkuj sprawę w 24–48 godzin (minimum, które robi różnicę)

Zanim zaczniesz negocjować, musisz mieć „twarde dane”. Bez tego rozmowa z bankiem lub dostawcą kończy się zwykle zdaniem: „proszę dosłać dokumenty” — i czas ucieka.

W 24–48 godzin przygotuj:

1. Listę wierzycieli i kwot (banki, BS/SGB/BPS, leasing, dostawcy, KOWR/ARiMR, KRUS/US, prywatni).
2. Status każdej sprawy: „terminowa / opóźnienie / wypowiedzenie / windykacja / egzekucja”.
3. Zabezpieczenia: hipoteki, zastawy rejestrowe, przewłaszczenia, poręczenia, cesje (np. z polis, dopłat, należności).
4. Terminy krytyczne: licytacja, zajęcie konta, termin wypowiedzenia, termin zapłaty pod rygorem wstrzymania dostaw.
5. Minimalny budżet produkcji na 8–12 tygodni: paliwo/energia/pasza/nawozy/serwis oraz „niezbędne minimum” do utrzymania produkcji.

Jeśli masz już komornika: zbierz sygnaturę, tytuł wykonawczy oraz ostatnie pisma (zajęcia, obwieszczenia, opis i oszacowanie itp.).

---

Najpierw diagnoza prawna: jaka ścieżka restrukturyzacji jest w ogóle dostępna dla rolnika?

To kluczowy moment, w którym wiele osób popełnia błąd: wybiera narzędzie „z internetu”, bez sprawdzenia, czy pasuje do statusu rolnika i rodzaju zobowiązań.

1) Postępowania restrukturyzacyjne (układowe) – co do zasady dla dłużników ze „zdolnością restrukturyzacyjną”

W Polsce podstawowym aktem jest Prawo restrukturyzacyjne. W praktyce (w zależności od stanu sprawy i celu) najczęściej rozważa się warianty układowe, w tym szybkie postępowanie o zatwierdzenie układu (PZU). Podstawy i skutki prawne (w tym skutki obwieszczeń i ochrona przed egzekucją w określonych warunkach) wynikają wprost z przepisów ustawy.

Ważne: to, czy rolnik może skorzystać z konkretnego postępowania restrukturyzacyjnego, bywa kwestią oceny „statusu” (czy w danych okolicznościach ma zdolność restrukturyzacyjną). Ten etap warto przeprowadzić z prawnikiem/doradcą, bo błędny wybór ścieżki oznacza stracony czas i koszty.

2) Szczególna ścieżka ustawowa dla gospodarstw rolnych – z udziałem KOWR

Niezależnie od klasycznych postępowań restrukturyzacyjnych, funkcjonuje rozwiązanie ustawowe dotyczące restrukturyzacji zadłużenia podmiotów prowadzących gospodarstwo rolne, w którym istotną rolę pełni KOWR (m.in. procedura, warunki, dokumenty, formy wsparcia/oddziaływania na zadłużenie). KOWR publikuje praktyczne materiały (w tym dot. zawieszenia egzekucji przy określonych wnioskach), a MRiRW opisuje dostępne formy pomocy.

3) „Upadłość rolnika” – dlaczego w większości przypadków to nie jest dostępna droga

Wiele osób szuka analogii do upadłości konsumenckiej. Tymczasem Prawo upadłościowe zawiera ograniczenia dotyczące ogłoszenia upadłości przez osobę fizyczną prowadzącą gospodarstwo rolne (z zastrzeżeniami). To trzeba sprawdzić na starcie, aby nie budować strategii na nierealnym założeniu.

---

Jak myśli bank (i dlaczego „wiarygodność liczb” jest ważniejsza niż historia)

W praktyce bank lub instytucjonalny wierzyciel kredytowy podejmuje decyzję restrukturyzacyjną nie na podstawie tego, dlaczego doszło do zadłużenia, tylko na podstawie tego, czy:

• proponowane warunki są wykonalne (czyli czy jest realistyczne źródło spłaty),
• dłużnik ma kontrolę nad informacją (pełna lista zobowiązań, zabezpieczeń, terminów krytycznych),
• plan uwzględnia ryzyka branżowe (sezonowość, zmienność cen/kosztów, ryzyko pogodowe),
• a zabezpieczenia i ich ekonomiczna wartość są opisane w sposób, który „da się zweryfikować”.

W ocenie banków ważny jest też kontekst regulacyjny: w praktyce decyzje o „ulgach” są kwalifikowane jako działania restrukturyzacyjne/forbearance i muszą podlegać wewnętrznej ocenie wykonalności (viability) oraz ryzyka. Ten sposób myślenia dobrze oddają europejskie wytyczne dotyczące ekspozycji nieobsługiwanych i restrukturyzowanych (NPE/forborne).

Co to oznacza dla rolnika? Jeżeli chcesz mieć realną szansę na ugodę albo poparcie dla układu, przygotuj „pakiet decyzyjny”:

1. Jednozdaniowe streszczenie: co jest problemem i jaki jest cel (np. karencja kapitału do czasu sprzedaży / układ sezonowy / zamknięcie zaległości u dostawców).
2. Tabela zobowiązań (saldo, typ długu, odsetki/koszty uboczne, zabezpieczenia, etap windykacji/egzekucji).
3. Cashflow sezonowy (co najmniej 12 miesięcy) + 3 scenariusze (ostrożny/bazowy/dobry).
4. „Plan ochrony produkcji”: minimum kosztów, bez których gospodarstwo nie generuje spłaty (pasza, energia, paliwo, serwis).
5. Propozycja spłat z mechanizmem zabezpieczającym ryzyko (np. rata bazowa + rata sezonowa po sprzedaży).

Jeżeli pakiet jest spójny, negocjacje zwykle przesuwają się z poziomu „czy w ogóle rozmawiać?” na poziom „jakie warunki są akceptowalne”.

Jak zacząć restrukturyzację zadłużenia rolnika – plan na 7 kroków

Poniższy schemat jest zbudowany tak, aby nadawał się zarówno do „miękkiej” ugody, jak i do formalnej restrukturyzacji.

Krok 1: audyt długu (nie tylko „ile”, ale komu i na jakich warunkach)

Audyt powinien odpowiedzieć na 5 pytań:

1. Kto jest wierzycielem (czy dług nie został sprzedany/cesjonowany)?
2. Z czego wynika zobowiązanie (umowa, faktury, decyzja, tytuł wykonawczy)?
3. Jakie są odsetki i koszty (w tym karne, windykacyjne, komornicze)?
4. Jakie są zabezpieczenia (hipoteka, zastaw, przewłaszczenie, poręczenia)?
5. Jakie są „punkty zapalne” (cross-default, wypowiedzenia, utrata maszyn z leasingu)?

Praktyka: w gospodarstwach „kryzysowych” największym balastem bywają nie same raty, tylko narastające koszty uboczne: odsetki karne, koszty windykacji, opłaty egzekucyjne oraz utrata rabatów/limitów u dostawców.

Krok 2: policz realny cashflow – sezonowość to nie wymówka, to parametr układu

W restrukturyzacji liczą się liczby. W rolnictwie kluczowe jest ujęcie sezonowości:

• miesiące bez sprzedaży (kosztowe),
• miesiące „żniwne” (przychodowe),
• dopłaty i premie (jeżeli występują),
• koszty cykliczne (pasza, nawożenie, serwis, ubezpieczenia).

Standard ekspercki: przygotuj co najmniej 3 scenariusze (ostrożny / bazowy / dobry) i pokaż, w którym scenariuszu układ jest nadal wykonywalny. Takiego myślenia oczekują banki i wierzyciele instytucjonalni, bo mają świadomość wahań cen i kosztów w rolnictwie (co widać w danych publicznych).

Mini‑narzędzie, które robi różnicę: 13‑tygodniowy (albo 12‑tygodniowy) cashflow w układzie tygodniowym. To proste, ale pozwala szybko zobaczyć „dziury” płynności, które potem rozwalają układ lub ugodę.

Przykładowy układ tabeli (wystarczy arkusz):

Tydzień	Wpływy (sprzedaż/dopłaty)	Koszty krytyczne (produkcja)	Rata/układ	Saldo tygodnia	Saldo narastająco
1	0	18 000	0	-18 000	-18 000
2	0	7 000	0	-7 000	-25 000
3	45 000	12 000	6 000	27 000	2 000

To nie jest „księgowość” — to narzędzie restrukturyzacyjne do rozmowy o realnych terminach i kwotach.

Krok 3: rozdziel długi na „muszę” i „mogę” (priorytetyzacja)

W gospodarstwie kryzysowym nie spłaca się wszystkiego „po równo”. Priorytety zwykle wyglądają tak:

1. koszty utrzymania produkcji (bez nich nie będzie z czego spłacać),
2. zobowiązania, których niewykonanie natychmiast blokuje działalność (energia, pasza, paliwo),
3. wierzyciele z silnymi zabezpieczeniami (hipoteka, leasing kluczowych maszyn),
4. reszta zobowiązań, które da się objąć ugodą/układem.

To nie jest „ucieczka” przed długiem, tylko zarządzanie ryzykiem płynności.

Krok 4: zdecyduj, czy celem jest ugoda, formalny układ, czy ścieżka KOWR

Dobór ścieżki zależy od trzech zmiennych:

• czas (jak blisko jest wypowiedzenie/egzekucja/licytacja),
• struktura długu (banki vs dostawcy vs instytucje publiczne),
• zdolność do spłaty (czy gospodarstwo generuje nadwyżkę po „kosztach produkcji”).

Jeśli masz czas i większość długu jest „miękka” (dostawcy) — sensowna bywa ugoda.
Jeśli masz czas minimalny, a w tle jest egzekucja lub bank „idzie po zabezpieczenia” — zwykle potrzebujesz twardszych instrumentów. Podstawą do tego jest Prawo restrukturyzacyjne (układ) albo — w określonych przypadkach — ścieżka ustawowa z udziałem KOWR.

Krok 5: przygotuj propozycje spłaty jak ekspert (żeby wierzyciel miał powód powiedzieć „tak”)

W rolnictwie najczęściej działają kombinacje:

• karencja (odroczenie spłaty kapitału na okres produkcyjny),
• spłata sezonowa (większe raty po sprzedaży, mniejsze „puste” miesiące),
• redukcja kosztów ubocznych (odsetki karne, koszty windykacji),
• wydłużenie tenorów kredytów/pożyczek,
• spłata w zamian za utrzymanie współpracy (dostawcy: limit/rabat za terminowość rat układowych).

Przykład (schemat): gospodarstwo mleczne ma stały miesięczny wpływ, ale skokowe koszty paszy i energii. Propozycja układowa może przewidywać stałą ratę podstawową + ratę „premiową” w miesiącach, w których wpływają premie/zwroty.
To jest podejście spotykane również w analizach gospodarstw w sieci FADN: kluczowy jest dobór struktury zobowiązań do profilu finansowego gospodarstwa, a nie „równa rata przez 60 miesięcy”.

Krok 6: zabezpiecz komunikację i dokumenty (żeby nie stracić kontroli nad narracją)

W praktyce „wygrywa” ten, kto pierwszy przedstawi spójny obraz sytuacji. Przygotuj:

• umowy kredytowe/leasingowe + harmonogramy + aneksy,
• zestawienie zaległości u dostawców (faktury, terminy, uznania),
• decyzje/wezwania/tytuły wykonawcze (jeśli są),
• umowy dzierżawy (np. KOWR) i zaległości czynszowe,
• zestawienie majątku kluczowego dla produkcji (maszyny, stado, infrastruktura),
• uproszczony rachunek wyników / zestawienie sprzedaży za 12–24 miesiące,
• plan produkcji na bieżący sezon (co, kiedy, za ile, z jaką marżą).

Krok 7: wdrożenie i „higiena” po restrukturyzacji (żeby nie wrócić do spirali)

Po podpisaniu ugody/układu najczęściej wywracają się sprawy przez:

• brak bufora płynności (nawet minimalnego),
• dalsze finansowanie bieżączki „poza planem”,
• brak kontroli kosztów środków produkcji,
• brak wczesnych renegocjacji, gdy pojawi się odchylenie od scenariusza.

Tu znowu wracamy do danych publicznych: przy dużych wahaniach kosztów (np. nawozów) gospodarstwo musi mieć procedurę „co robimy, jeśli koszt X rośnie o Y%”.

---

Harmonogram pierwszych 14 dni (żeby restrukturyzacja nie była „projektem bez terminu”)

W sprawach rolniczych czas działa przeciwko Tobie (odsetki karne, koszty windykacji, ryzyko wypowiedzeń). Pomaga prosty harmonogram:

• Dzień 1–2: komplet dokumentów + lista wierzycieli + terminy krytyczne (Krok 0).
• Dzień 3–5: cashflow sezonowy + 13‑tygodniowa prognoza płynności + trzy scenariusze (Krok 2).
• Dzień 6–7: audyt zabezpieczeń + „mapa majątku krytycznego” (co musi zostać, żeby produkcja trwała).
• Dzień 8–10: warianty propozycji spłat (A/B/C) i analiza skutków: co się stanie, jeśli bank odmówi / dostawca wstrzyma dostawy / leasing grozi odbiorem maszyny.
• Dzień 11–14: rozmowy i pisma do kluczowych wierzycieli + zebranie zgód/ustaleń na piśmie + przygotowanie ścieżki formalnej, jeśli ugody nie domkną ryzyka (Prawo restrukturyzacyjne / KOWR).

W praktyce najlepiej działa zasada: „najpierw ratuj produkcję i płynność, potem negocjuj warunki długu”, bo bez ciągłości produkcji każdy plan spłaty jest teoretyczny.

Najczęstsze błędy na starcie (które pogarszają Twoją pozycję negocjacyjną)

1. Zaczekanie na „ostatnie pismo” – gdy jest obwieszczenie o licytacji lub wypowiedzenie, pole manewru szybko się kończy.
2. Brak audytu zabezpieczeń – rolnik negocjuje „jakby” dług był niezabezpieczony, a wierzyciel ma hipotekę i zastaw.
3. Brak budżetu produkcji – wierzyciel widzi chaos i ryzyko, a nie plan.
4. Kredytowanie długu drogimi zobowiązaniami bez strategii (spirala kosztów).
5. Sprzedaż kluczowego majątku pod presją (często: najgorsza cena, a produkcja traci zdolność generowania spłat).

---

Trzy przykłady z praktyki (modelowe, uproszczone)

Poniższe przykłady są zanonimizowane i opisują typowe mechanizmy, które widzimy w sprawach rolniczych.

Przykład 1: gospodarstwo zbożowe po sezonie kosztowym + zaległości u dostawców

• Struktura długu: kredyt obrotowy w BS + 3 głównych dostawców (nawozy/paliwo/części) + zaległość czynszowa z dzierżawy.
• Problem: brak płynności przed sezonem, narastające odsetki i wstrzymane dostawy.
• Rozwiązanie: szybkie uporządkowanie cashflow i priorytetów: utrzymanie dostaw „krytycznych”, a resztę długu zamknięto w planie ratalnym z sezonową spłatą po sprzedaży. Dla dostawców kluczowe było wprowadzenie mechanizmu: rata podstawowa + dodatkowa rata po zbyciu partii towaru (konkretne terminy i kwoty).

Przykład 2: produkcja zwierzęca + leasing kluczowych maszyn + presja egzekucyjna

• Struktura długu: kredyt inwestycyjny zabezpieczony hipoteką + leasing (kluczowe maszyny) + zaległości u kontrahentów.
• Problem: wypowiedzenie, ryzyko utraty maszyn, a w tle egzekucja.
• Rozwiązanie: przygotowanie propozycji spłaty z karencją kapitału i sezonową strukturą rat, połączone z twardą analizą kosztów produkcji i scenariuszem ostrożnym. Jednocześnie zabezpieczono „ciągłość produkcji” (bez której układ nie miałby sensu). Działania oparto o narzędzia przewidziane w Prawie restrukturyzacyjnym, które w określonych warunkach przewiduje skutki ochronne po obwieszczeniu (w tym wobec egzekucji).

Przykład 3: gospodarstwo mieszane, „dług niby niewielki”, ale zjada go koszt uboczny

• Struktura długu: kilka mniejszych zobowiązań u dostawców + zaległość publicznoprawna + niewielki kredyt obrotowy.
• Problem: rolnik widzi „kapitał do spłaty”, ale nie widzi, że największy ciężar robią odsetki karne, koszty windykacji i utracone rabaty/limity, przez co bieżące koszty produkcji rosną szybciej niż zdolność do generowania marży.
• Rozwiązanie: szybkie „zamknięcie” kosztów ubocznych: ustalenie sald na dzień X, wniosek o uporządkowanie rozliczeń i rozłożenie zaległości na raty, a równolegle plan płynności (13 tygodni). Dopiero po ustabilizowaniu bieżączki ustalono docelową ugodę sezonową z bankiem.
  Ten mechanizm jest typowy dla branż o wysokiej zmienności kosztów — a rolnictwo w UE ma dodatkowo policzalne ryzyko klimatyczne, które zwiększa presję na płynność.

---

FAQ – najczęstsze pytania rolników

Czy restrukturyzacja zatrzyma komornika?

„Zatrzymanie” może oznaczać ograniczenie, zawieszenie albo umorzenie egzekucji — i każdy z tych efektów ma inne podstawy. W formalnych postępowaniach restrukturyzacyjnych skutki ochronne (w tym związane z egzekucją) wynikają z ustawy i zależą m.in. od trybu, etapu oraz rodzaju wierzytelności.

Czy mogę po prostu podpisać ugodę z bankiem i będzie spokój?

Czasem tak, ale ugoda działa tylko wtedy, gdy:

• bank wierzy w Twoją zdolność wykonania planu,
• ugoda uwzględnia sezonowość i koszty produkcji,
• w tle nie ma „min” w postaci wypowiedzeń/cross-default/ryzyka utraty kluczowych maszyn.

Co z dopłatami i przychodami sezonowymi?

W rolnictwie nie da się zrobić sensownej restrukturyzacji bez modelu sezonowości. Dlatego w dobrym planie spłat dopłaty i przychody sezonowe są ujęte jako źródła finansowania, ale z założeniem ostrożności (opóźnienia, korekty, ryzyko). Analiza wahań cen i kosztów jest tu „tłem” do budowy realistycznych scenariuszy.

Czy „upadłość konsumencka” jest rozwiązaniem dla rolnika?

W większości przypadków — nie. Prawo upadłościowe przewiduje ograniczenia dotyczące ogłoszenia upadłości osoby fizycznej prowadzącej gospodarstwo rolne (z wyjątkami). Dlatego na starcie trzeba ocenić status rolnika i realnie dostępne narzędzia.

Kiedy jest „za późno” na restrukturyzację?

Najczęściej wtedy, gdy:

• kluczowy majątek produkcyjny jest utracony (a gospodarstwo nie generuje już nadwyżki),
• dług rośnie wyłącznie przez koszty egzekucyjne/windykacyjne,
• nie da się rzetelnie odtworzyć dokumentów i skali zobowiązań.

Czy ścieżka z udziałem KOWR może pomóc, gdy jest egzekucja?

Ustawa dotycząca restrukturyzacji zadłużenia podmiotów prowadzących gospodarstwa rolne przewiduje instrumenty, które mogą wpływać na sytuację zadłużonego gospodarstwa, a KOWR publikuje praktyczne materiały (w tym przewodnik dotyczący zawieszenia egzekucji w określonych przypadkach i przy spełnieniu warunków formalnych). W takich sprawach kluczowe jest szybkie sprawdzenie, czy spełniasz przesłanki i jakie dokumenty trzeba złożyć.

Ile kosztuje formalna restrukturyzacja (PZU/układ) i czy to się „opłaca”?

To zależy od trybu, skali długu, liczby wierzycieli i stopnia sporu. W praktyce ocena opłacalności sprowadza się do porównania:
koszt procedury + koszt obsługi układu vs koszt zaniechania (odsetki karne, koszty komornicze, utrata maszyn/ziemi, przerwanie produkcji).
W rolnictwie „koszt zaniechania” bywa wysoki właśnie przez sezonowość i ryzyko pogodowe, które potrafią skasować płynność w najgorszym możliwym momencie.

Czy bank zgodzi się na karencję lub sezonowe raty?

Często tak — o ile plan jest policzony i pokazuje, że karencja nie jest „odroczeniem problemu”, tylko narzędziem dopasowania spłaty do cyklu produkcji. Najlepiej działa konstrukcja: rata bazowa (utrzymująca dyscyplinę) + rata sezonowa (po sprzedaży/dopłatach) + opis ryzyk i bufora. W praktyce banki oczekują oceny wykonalności i jasnego uzasadnienia ekonomicznego, co jest spójne z podejściem regulacyjnym do ekspozycji restrukturyzowanych.