Co z majątkiem wspólnym przy restrukturyzacji rolnika?

Spis treści

Potrzebujesz analizy swojej sytuacji?

Skonsultuj się bezpośrednio z ekspertem. Znajdziemy najlepsze rozwiązanie dopasowane do twoich potrzeb.

Najkrócej: jeżeli formalne postępowanie restrukturyzacyjne dotyczy jednego z małżonków pozostających we wspólności majątkowej, art. 73 Prawa restrukturyzacyjnego włącza majątek wspólny do masy układowej albo sanacyjnej. Nie oznacza to jednak automatycznej rozdzielności majątkowej ani tego, że drugi małżonek staje się osobistym dłużnikiem z każdej umowy rolnika.

Jeżeli trzeba ocenić nie tylko ustrój majątkowy, lecz także zadłużenie, zabezpieczenia i zdolność gospodarstwa do dalszej produkcji, punktem wyjścia jest szersza restrukturyzacja rolnika. W sprawie majątku wspólnego trzeba natomiast osobno odpowiedzieć na trzy pytania: co wchodzi do masy, kto odpowiada za dług i kto może podjąć konkretną decyzję dotyczącą ziemi, maszyny albo rachunku.

Ten artykuł dotyczy formalnej restrukturyzacji prowadzonej na podstawie Prawa restrukturyzacyjnego. Nie opisuje programów rozwojowych ani odrębnych instrumentów pomocy w spłacie zadłużenia gospodarstw. Zakłada również, że w konkretnej sprawie rolnik ma zdolność restrukturyzacyjną; sam status osoby prowadzącej gospodarstwo nie zastępuje sprawdzenia tej przesłanki.

Stan prawny: 28 października 2026 r., na podstawie Prawa restrukturyzacyjnego w brzmieniu tekstu jednolitego ogłoszonego w Dz.U. 2026 poz. 533 oraz Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w brzmieniu tekstu jednolitego ogłoszonego w Dz.U. 2026 poz. 236. Materiał ma charakter informacyjny. Przy majątku wspólnym rozstrzygające są dokumenty konkretnego gospodarstwa, rodzaj postępowania i treść zabezpieczeń.

Najkrótsza odpowiedź: majątek wspólny wchodzi do masy, ale małżonek nie staje się automatycznie dłużnikiem

Art. 73 Prawa restrukturyzacyjnego reguluje skutek otwarcia postępowania wobec jednego z małżonków pozostających we wspólności majątkowej. Majątek wspólny wchodzi wtedy do masy układowej albo masy sanacyjnej i podlega nadzorowi nadzorcy sądowego albo zarządowi zarządcy.

Słowo „masa” nie oznacza automatycznej sprzedaży całego gospodarstwa. Wyznacza majątek objęty reżimem postępowania: trzeba go prawidłowo ujawnić, uwzględnić w planie i respektować ograniczenia w zarządzaniu. To, czy dany składnik ma zostać zachowany, obciążony albo sprzedany, jest kolejną decyzją — prawną i ekonomiczną.

Pytanie	Co wynika z przepisów	Praktyczny wniosek
Co dzieje się z majątkiem wspólnym?	wchodzi do masy układowej albo sanacyjnej	ziemi, maszyn i środków wspólnych nie można pominąć w analizie tylko dlatego, że dłużnikiem jest jeden małżonek
Czy powstaje rozdzielność majątkowa?	nie, restrukturyzacja sama jej nie ustanawia	wspólność nadal istnieje, ale zarząd wspólnymi aktywami podlega regułom postępowania
Czy małżonek staje się dłużnikiem?	nie z samego faktu objęcia majątku wspólnego masą	trzeba osobno sprawdzić umowy, zgody, poręczenia, weksle i zabezpieczenia
Czy małżonkowie zachowują pełną swobodę decyzji?	nie; znaczenie mają przepisy o zarządzie majątkiem wspólnym oraz rola nadzorcy lub zarządcy	przed sprzedażą, hipoteką albo dzierżawą trzeba ustalić komplet wymaganych zgód

Najważniejsze rozróżnienie brzmi więc: skład masy nie jest tym samym co osobista odpowiedzialność za dług. W rodzinnym gospodarstwie oba zagadnienia często dotyczą tych samych gruntów lub maszyn, ale wymagają odrębnej podstawy prawnej i odrębnych dokumentów.

Najpierw ustal tryb i datę skutku

Nie wystarczy informacja, że gospodarstwo „jest w restrukturyzacji”. Trzeba wskazać rodzaj postępowania i konkretną datę, od której ocenia się skutki. Jeżeli ten etap jest niejasny, najpierw należy uporządkować otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego, ponieważ samo przygotowanie wniosku albo podpisanie umowy z nadzorcą układu nie jest równoznaczne z każdym skutkiem właściwym dla formalnego postępowania.

W sądowych trybach dniem otwarcia jest dzień wydania postanowienia o otwarciu. Inaczej skonstruowane jest PZU, czyli postępowanie o zatwierdzenie układu: nie ma tu klasycznego sądowego otwarcia na początku. Art. 189 ust. 2 nakazuje uznawać, że skutki otwarcia powstają z dniem układowym, natomiast od obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego nadzorca układu wykonuje uprawnienia nadzorcy sądowego na zasadach określonych w art. 226d.

Tryb	Data wymagająca sprawdzenia	Kto kontroluje zarząd	Co to oznacza dla majątku wspólnego
`PZU`	dzień układowy oraz osobno dzień obwieszczenia	po obwieszczeniu nadzorca układu wykonuje uprawnienia nadzorcy sądowego	nie wolno utożsamiać samego ustalenia dnia układowego z pełnym uruchomieniem kompetencji nadzorczych
`PPU`	dzień postanowienia o otwarciu	nadzorca sądowy; dłużnik co do zasady zachowuje zarząd własny w ustawowym zakresie	majątek wspólny wchodzi do masy układowej, a większe czynności wymagają kontroli zgód
Postępowanie układowe	dzień postanowienia o otwarciu	nadzorca sądowy; dłużnik działa w granicach zarządu własnego	przed decyzją majątkową trzeba ocenić zwykły zarząd, zgody małżeńskie i zabezpieczenia
Sanacja	dzień postanowienia o otwarciu	co do zasady zarządca	majątek wspólny wchodzi do masy sanacyjnej, a dłużnik zasadniczo traci samodzielny zarząd nad masą

W PZU trzeba zatem zapisać w aktach analizy dwie daty, nie jedną: dzień układowy i dzień obwieszczenia. Pierwsza ma znaczenie dla skutków, które ustawa wiąże z otwarciem, druga dla rozpoczęcia szczególnego reżimu nadzoru wynikającego z obwieszczenia. Pominięcie tej różnicy może prowadzić do błędnego założenia, że rolnik nadal może swobodnie obciążyć albo sprzedać wspólny składnik.

Czerwona flaga: jeżeli plan przewiduje sprzedaż ziemi, ustanowienie hipoteki albo dzierżawę, a dokumenty nie wskazują jeszcze trybu, dnia układowego, daty obwieszczenia lub postanowienia o otwarciu, czynność nie jest gotowa do podpisania.

Co w gospodarstwie jest wspólne, osobiste albo cudze

W gospodarstwie rodzinnym potoczne określenia bywają mylące. „Ciągnik męża”, „konto żony” albo „nasze pole” nie przesądzają jeszcze, do jakiego majątku należy dany składnik. Przy wspólności ustawowej punktem wyjścia jest to, że przedmioty nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich co do zasady tworzą majątek wspólny. Od tej zasady istnieją wyjątki, dlatego kwalifikację trzeba oprzeć na dokumentach.

Najpierw należy sporządzić mapę aktywów. Pomocnym punktem odniesienia jest pełna lista dokumentów do restrukturyzacji gospodarstwa rolnego, ale przy majątku wspólnym najważniejsze są dokumenty własności, finansowania i zabezpieczeń. Mapa powinna obejmować nie tylko aktywa wartościowe, lecz także te, bez których gospodarstwo nie wytworzy przychodu w kolejnym sezonie.

Składnik	Co sprawdzić	Możliwy status	Czerwona flaga
Ziemia rolna i siedlisko	księgę wieczystą, akt nabycia, datę nabycia, ustrój majątkowy, hipoteki i dzierżawy	majątek wspólny, majątek osobisty jednego małżonka albo nieruchomość używana na podstawie umowy	traktowanie samego wpisu jednego małżonka w księdze jako pełnej odpowiedzi bez analizy podstawy nabycia
Maszyny i pojazdy	fakturę lub umowę, źródło finansowania, leasing, zastaw, przewłaszczenie i dokumenty rejestracyjne	własność wspólna, osobista albo własność finansującego	założenie, że maszyna jest osobista tylko dlatego, że korzysta z niej wyłącznie rolnik
Stado, plony i zapasy	ewidencję, faktury, umowy kontraktacji, zastrzeżenia własności i zabezpieczenia	majątek wspólny, przedmiot zabezpieczenia albo rzecz należąca do kontrahenta	plan sprzedaży zapasów potrzebnych do utrzymania produkcji
Rachunki i gotówka	właściciela rachunku, źródła wpływów, cesje, zajęcia i przeznaczenie środków	środki wspólne albo środki o odrębnym statusie wymagającym udokumentowania	utożsamienie nazwy posiadacza rachunku z przynależnością wszystkich zgromadzonych pieniędzy
Należności od odbiorców i płatności związane z gospodarstwem	umowę, fakturę, decyzję, odbiorcę płatności, cesję i potrącenia	wierzytelność wchodząca do majątku wspólnego albo prawo obciążone na rzecz wierzyciela	wpisanie pełnej kwoty do źródeł układu bez sprawdzenia cesji lub potrącenia
Grunty, maszyny i budynki używane na podstawie umowy	umowę dzierżawy, najmu, leasingu lub użyczenia oraz warunki wypowiedzenia	składnik cudzy; znaczenie dla masy ma prawo z umowy, a nie własność rzeczy	wykazanie cudzej maszyny jako własnego aktywa możliwego do sprzedaży
Udokumentowany majątek osobisty małżonka	dokument nabycia, datę, ustrój majątkowy oraz późniejsze nakłady i zabezpieczenia	co do zasady poza masą prowadzoną wobec drugiego małżonka	oparcie spłaty układu na aktywie, którego właściciel nie zobowiązał się udostępnić ani obciążyć

Trzy sytuacje pokazują, dlaczego sama nazwa składnika nie wystarcza.

Wspólnie nabyta ziemia obciążona hipoteką. Jeżeli należy do majątku wspólnego, art. 73 obejmuje ją masą. Hipoteka nie znika jednak wskutek restrukturyzacji. Trzeba więc jednocześnie ocenić skład masy, pozycję banku z hipoteką w układzie rolnika i zgody potrzebne do ewentualnej sprzedaży albo zmiany zabezpieczenia.

Maszyna kupiona w czasie wspólności, używana tylko przez rolnika. Sam sposób korzystania nie przesądza o majątku osobistym. Dokument zakupu i finansowania może wskazywać, że maszyna jest wspólna, choć w codziennej pracy zarządza nią małżonek prowadzący działalność zarobkową.

Udokumentowany majątek osobisty małżonka, który nie jest dłużnikiem. Nie wchodzi on do masy wyłącznie dlatego, że właściciel pozostaje w małżeństwie z rolnikiem. Sytuacja wymaga jednak ponownej oceny, jeżeli małżonek sam zaciągnął zobowiązanie, udzielił poręczenia albo ustanowił zabezpieczenie na tym składniku.

Praktyczny wniosek: najpierw kwalifikuje się aktywo, potem ocenia jego znaczenie produkcyjne, a dopiero na końcu wpisuje je jako źródło wykonania układu. Odwrócenie tej kolejności prowadzi do planu opartego na majątku, którego rolnik nie może swobodnie wykorzystać.

Co wejście do masy zmienia w zarządzaniu gospodarstwem

Art. 73 odsyła do art. 34¹ i art. 36–39 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Oznacza to, że nie znika prawo małżonków do współposiadania i korzystania z rzeczy wspólnych w zgodnym zakresie. Nadal istnieje też obowiązek współdziałania w zarządzie i przekazywania sobie informacji o stanie majątku, sposobie zarządzania oraz zobowiązaniach, które go obciążają.

Co do zasady przedmiotami służącymi do prowadzenia działalności zarobkowej samodzielnie zarządza małżonek, który tę działalność prowadzi. Nie uchyla to jednak katalogu czynności wymagających zgody drugiego małżonka ani ograniczeń wynikających z postępowania restrukturyzacyjnego. Sam fakt, że maszyna lub rachunek służy gospodarstwu, nie daje więc pełnej swobody rozporządzania tym składnikiem.

Jednocześnie formalna restrukturyzacja dodaje drugi poziom kontroli. W postępowaniach z nadzorcą dłużnik może wykonywać czynności zwykłego zarządu, ale czynności przekraczające ten zakres wymagają właściwej zgody. W sanacji punktem wyjścia jest zarząd sprawowany przez zarządcę. Do tego dochodzą zgody wynikające z ustroju majątkowego oraz prawa wierzycieli zabezpieczonych.

Jeżeli plan obejmuje sprzedaż części majątku w restrukturyzacji, trzeba połączyć ocenę zwykłego zarządu z wpływem transakcji na dalszą produkcję i wykonanie układu.

Planowana czynność	Co trzeba ustalić przed decyzją	Praktyczna decyzja
Zakup paliwa, pasz, nawozów lub zwykła sprzedaż plonów	czy czynność jest bieżąca, mieści się w zwykłym zarządzie i ma finansowanie	można prowadzić analizę operacyjną, ale nie wolno tworzyć nowych zaległości tylko dlatego, że trwa restrukturyzacja
Sprzedaż kluczowej maszyny	własność, zastaw lub leasing, znaczenie maszyny dla sezonu oraz to, czy czynność przekracza zwykły zarząd	wstrzymać sprzedaż, dopóki nie są jasne zgody i wpływ na wykonanie układu
Sprzedaż albo obciążenie wspólnej nieruchomości	katalog z art. 37 KRO, hipoteki, rolę nadzorcy albo zarządcy i inne ograniczenia obrotu	nie zakładać, że podpis samego rolnika wystarczy
Oddanie nieruchomości do używania albo wydzierżawienie gospodarstwa	zgodę wymaganą przy majątku wspólnym, warunki umowy i wpływ na przychody	najpierw sprawdzić, czy gospodarstwo zachowa źródło wykonania układu
Ustanowienie nowej hipoteki, zastawu lub innego zabezpieczenia	kto jest właścicielem, czy czynność przekracza zwykły zarząd i czy nie pogarsza pozycji pozostałych wierzycieli	nie tworzyć zabezpieczenia pod presją jednego wierzyciela bez analizy całego układu
Czynność dotycząca aktywa używanego na podstawie leasingu lub dzierżawy	zakres praw rolnika, zgody właściciela i warunki wypowiedzenia	nie przedstawiać cudzego składnika jako majątku możliwego do swobodnego rozporządzenia

Szczególne znaczenie ma art. 37 KRO. Zgoda drugiego małżonka jest potrzebna między innymi przy zbyciu, obciążeniu lub odpłatnym nabyciu nieruchomości, oddaniu jej do używania lub pobierania pożytków, a także przy zbyciu, obciążeniu, odpłatnym nabyciu i wydzierżawieniu gospodarstwa rolnego. W restrukturyzacji trzeba te wymogi połączyć z kompetencjami nadzorcy albo zarządcy.

Nie warto planować transakcji w modelu „podpiszemy teraz, zgody uzupełnimy później”. Przy umowie objętej art. 37 § 1 KRO jej ważność co do zasady zależy od potwierdzenia przez drugiego małżonka, a jednostronna czynność dokonana bez wymaganej zgody jest nieważna. Osobno trzeba ocenić zgodę nadzorcy albo kompetencję zarządcy. Plan układowy oparty na czynności o nieustalonym skutku nie jest wiarygodnym planem finansowym.

Praktyczny test: przed każdą istotną czynnością zapisz na jednej kartce: kto jest właścicielem, kto ma złożyć oświadczenie, czy potrzebna jest zgoda małżonka, jaką rolę ma nadzorca albo zarządca, jakie zabezpieczenia ciążą na składniku i co stanie się z produkcją po transakcji. Jeżeli choć jedna rubryka pozostaje pusta, wstrzymaj podpisanie umowy do wyjaśnienia braku.

Czego art. 73 nie oznacza dla małżonka rolnika

Wejście majątku wspólnego do masy nie jest równoznaczne z dopisaniem małżonka do każdej umowy kredytu, dostawy czy leasingu. O osobistej odpowiedzialności decyduje treść konkretnego zobowiązania i podpisów, a o zakresie zaspokojenia także przepisy dotyczące odpowiedzialności z majątku wspólnego oraz ustanowione zabezpieczenia.

Dlatego zdanie „małżonek podpisał dokumenty” jest za mało precyzyjne. Trzeba ustalić, jaki dokument podpisał i w jakiej roli.

Dokument lub podpis	Co może oznaczać	Czego nie wolno zakładać bez sprawdzenia treści
Umowa podpisana jako współkredytobiorca albo współdłużnik	własne zobowiązanie małżonka wobec wierzyciela	że odpowiedzialność ogranicza się tylko do majątku wspólnego
Zgoda na zaciągnięcie zobowiązania	może wpływać na możliwość zaspokojenia z majątku wspólnego	że małżonek automatycznie stał się stroną umowy i dłużnikiem osobistym
Poręczenie	odrębne zobowiązanie wynikające z poręczenia	że zakres i termin odpowiedzialności są identyczne jak u głównego dłużnika bez przeczytania umowy
Weksel lub poręczenie wekslowe	możliwą odpowiedzialność wekslową zależną od dokumentów	że sam podpis miał wyłącznie techniczne znaczenie
Zgoda na hipotekę albo ustanowienie zabezpieczenia	obciążenie konkretnego składnika na rzecz wierzyciela	że właściciel odpowiada całym swoim majątkiem osobistym, jeżeli nie zaciągnął także długu osobistego
Brak podpisu małżonka	brak podstawy do automatycznego uznania go za osobistego dłużnika	że majątek wspólny pozostanie poza masą mimo jednoznacznego skutku art. 73

Art. 41 KRO pomaga oceniać, z jakiego majątku wierzyciel może żądać zaspokojenia zależnie między innymi od zgody małżonka i związku wierzytelności z prowadzonym przedsiębiorstwem. To jednak odrębna analiza od art. 73. Nie należy przenosić zasad egzekucyjnej odpowiedzialności małżonków mechanicznie na pytanie o skład masy układowej lub sanacyjnej.

Najbardziej niebezpieczne są dwa przeciwne uproszczenia:

„Skoro małżonek niczego nie pożyczał, cały wspólny majątek jest poza restrukturyzacją”. To pomija art. 73.
„Skoro majątek wspólny wszedł do masy, małżonek odpowiada osobiście za wszystkie długi rolnika”. To myli skład masy z podstawą zobowiązania.

Prawidłowy wniosek leży pośrodku: wspólny majątek zostaje objęty reżimem postępowania, ale osobistą odpowiedzialność małżonka ustala się dokument po dokumencie.

Rozdzielność po otwarciu i czerwone flagi

Restrukturyzacja nie tworzy automatycznej rozdzielności majątkowej. Jednocześnie art. 74 Prawa restrukturyzacyjnego wprowadza ważne ograniczenie: po dniu otwarcia postępowania niedopuszczalne jest ustanowienie rozdzielności majątkowej z datą wcześniejszą niż dzień otwarcia. W PZU przepis ten trzeba odczytywać łącznie z art. 189 ust. 2, zgodnie z którym skutki otwarcia powstają z dniem układowym.

Praktyczne znaczenie jest konkretne. Po uruchomieniu skutków postępowania nie można ustanowić rozdzielności z datą wcześniejszą po to, by zmienić skład majątku objętego masą. Art. 74 należy czytać dokładnie — jako zakaz wstecznego skutku wskazanego w przepisie, a nie jako pretekst do ogólnych rozważań o sprawach rodzinnych niezwiązanych z planem restrukturyzacyjnym.

Sytuacje, w których trzeba zatrzymać decyzję

Nie ma jednego wykazu ziemi, maszyn, rachunków, zapasów, należności i praw z umów.
Opis rodziny nie zgadza się z księgą wieczystą, fakturą, umową finansowania albo datą nabycia.
Plan zakłada sprzedaż lub obciążenie składnika wspólnego, ale nie wskazuje wszystkich wymaganych zgód.
Źródłem wykonania układu ma być majątek osobisty małżonka, który nie przyjął zobowiązania ani nie ustanowił zabezpieczenia.
Propozycje zakładają sprzedaż ziemi, maszyny, stada lub zapasów niezbędnych do wygenerowania przyszłych rat układowych.
Jeden wierzyciel naciska na nowe zabezpieczenie, ale nie policzono wpływu tej czynności na pozostałych wierzycieli i wykonalność układu.
Ktoś proponuje pominięcie wspólnego składnika albo zmianę jego statusu „na papierze” już po dacie wywołującej skutki postępowania.

Czerwona flaga: restrukturyzacja nie jest narzędziem do ukrycia albo wyprowadzenia majątku. Niepełny spis aktywów i transakcje bez wymaganych zgód mogą podważyć wiarygodność planu, wywołać spór z nadzorcą lub zarządcą i zwiększyć ryzyko pokrzywdzenia wierzycieli.

Nie zawsze problem oznacza, że formalna restrukturyzacja nie ma sensu. Często oznacza, że decyzja jest przedwczesna. Najpierw trzeba uporządkować tytuły własności, zabezpieczenia i zgody, a dopiero później wybrać tryb i obiecać wierzycielom konkretne źródła spłaty.

Decyzja krok po kroku przed formalną restrukturyzacją

Przed wyborem trybu warto przejść przez poniższą kolejność. Każdy krok powinien zakończyć się dokumentem albo jednoznacznym wnioskiem, nie tylko ustnym zapewnieniem.

Potwierdź zakres procedury. Ustal, czy rolnik może być dłużnikiem w postępowaniu na podstawie Prawa restrukturyzacyjnego i czy analizowana jest właśnie formalna restrukturyzacja.
Ustal ustrój majątkowy i jego daty. Zbierz dokumenty pokazujące, jaki ustrój obowiązuje i od kiedy.
Zrób pełną mapę aktywów. Osobno wpisz ziemię, budynki, maszyny, pojazdy, stado, plony, zapasy, rachunki, należności oraz prawa z umów.
Przypisz tytuł i dokument do każdego składnika. Oznacz majątek wspólny, osobisty rolnika, osobisty małżonka oraz składniki cudze.
Dodaj obciążenia. Przy każdym aktywie wpisz hipotekę, zastaw, leasing, przewłaszczenie, cesję, zajęcie albo inne ograniczenie.
Sprawdź podpisy małżonka. Rozdziel współdług, zgodę na zobowiązanie, poręczenie, weksel i zgodę na zabezpieczenie.
Wybierz tryb i datę skutku. Dla PZU zapisz dzień układowy oraz dzień obwieszczenia; dla pozostałych trybów dzień postanowienia o otwarciu.
Ustal zgody dla planowanych czynności. Oddziel zgodę małżonka, zgodę nadzorcy, działanie zarządcy i zgodę wierzyciela zabezpieczonego.
Policz gospodarstwo po wykonaniu planu. Sprawdź, czy po ewentualnej sprzedaży lub obciążeniu zostają aktywa i płynność potrzebne do produkcji oraz rat układowych.

Wynik analizy	Decyzja
Status aktywów jest udokumentowany, małżonek zna skutki, zgody są możliwe do uzyskania, a gospodarstwo zachowuje zdolność produkcji	można przejść do budowy planu i wyboru trybu
Brakuje części dokumentów, lecz nie ma sporu co do kluczowego majątku	wstrzymać istotne czynności i uzupełnić dane przed złożeniem propozycji
Istnieje spór o własność, brak zgody dotyczącej kluczowego aktywa albo plan odbiera gospodarstwu źródło przyszłych przychodów	nie opierać na tym wariancie restrukturyzacji bez indywidualnej analizy prawnej i ekonomicznej

Końcowy wniosek jest prosty: majątek wspólny nie pozostaje na marginesie formalnej restrukturyzacji rolnika. Wchodzi do masy na zasadach art. 73, ale nie tworzy automatycznie osobistego długu drugiego małżonka ani rozdzielności majątkowej. Bezpieczna decyzja wymaga równoczesnego sprawdzenia składu majątku, trybu i daty skutku, podpisów małżonka, zabezpieczeń oraz zgód na planowane czynności. Dopiero wtedy wiadomo, czy układ rzeczywiście chroni zdolność gospodarstwa do dalszej produkcji, czy opiera się na aktywach, których nie można wykorzystać w zakładany sposób.